مهرورزي از ديد علي عليه السلام
مهرورزی؛ مبنای خوشبینی کارگزاران نسبت به مردم:
بدان مالک! هیچ وسیله ای برای خوش بین شدن کارگزاران نسبت ببه مردم کارآمدتر از احسان نسبت به آنها و سبک کردن فشارهای زندگی از آنها و تحمیل نکردن آنچه را که در حد توان مردم نسبت، وجود ندارد. بنابراین برای موارد مذکور چنان تدبیر کن تا اسباب خوشبینی نسبت به مردم برای تو فراهم شود زیرا خوشبینی نسبت به مردم رنج طولانی مشکلات را از تو بر می دارد.
خوشبینی نسبت به مردم اساس تکیه به اراده الهی مردمی: امام علی(ع) دراین نامه سه مصداق از مهرورزی را بیان فرموده است: احسان، سبک کردن فشارهای زندگی از دوش مردم، تحمیل نکردن آنچه که در حد توان مردم نیست؛ سپس حضرت نتیجه مهرورزی را در خوشبینی نسبت به مردم مطرح کرده اند حقیقت این است که حکومت های سلطه پذیر در طول تاریخ استعمار، با بدبینی نسبت به نقش و توانمندی مردم در مقابله با دشمنان، دست تسلیم در برابر دشنان بلند کرده اند و با تکیه به آنها دچار خود فروختگی و خیانت به ملت شده اند. عوامل اصلی این بدبینی درست نقطه مقابل عوامل سه گانه ای است که حضرت امیر(ع) برای خوشبینی کارگزاران به مردم بیان شده است یعنی: ظلم، سنگین کردن فشارهای ناشی از حیف و میل بیت المال بر مردم و تحمیل کردن خواسته های استعماری دشمنان بر مردم به واسطه استبداد، این عوامل موجب به حاشیه رانده شدن مردم از حیطه قدرت و اقتدار حکومت های سلططه پذیر شده و نگرش تحقیر آمیز آنها نسبت به مردم درمجموع بدبینی نسبت به قدرت مردمی را برای آنها به همراه آورده و آنان با تکیه به نبردهای نظامی و قدرت اطلاعاتی و قدرت دشمنان به حیات ننگین حاکمیت خویش ادامه داده اند. و اما حکومت دینی با مهرورزی به واسطه عوامل سه گانه مذکور به قدرت و توان مردم خوشبین است زیرا با مهرورزی، مردم به صحنه قدرت و اقتدار نظام وارد می شوند و توان عظیم و شگفت انگیز اراده مردم آشکار می شود و بدین ترتیب، کارگزاران به مردم و توان آنها خوشبین شده و بجای تکیه بر دشمنان به اراده ی الهی مردم تکیه می کنند. بر این اساس یکی از دستاوردهای مهم نظام اسلامی، ظهور و بروز قدرت اراده ی مردم است.
مهرورزی به وسیله شفاف سازی و عذرخواهی
امام علی(ع) در نامه 53 فراز 129 تا 131 به مالک اشتر می فرماید: وإن ظنت الرعیه بک حیفا فأصحر لهم ببعذرک و اعدل عنک ظنونهم باصحارک فان فی ذلک ریاضه منک لنفسک و رفقاً برعیتک و اعذاراً تبلیغ به حاجتک من تقویمهم علی الحق.
هرگاه مردم نسبت به بی عدالتی تو سوء ظن پیدا کنند پس عذر خویش را آشکارا با آنان در میان بگذار و سوء ظن آنها را بر طرف کن که این کار ریاضتی برای خودسازی توست و موجب مهرورزی به مردم است و در آن پوزش خواهی وجود دارد که نیاز حکومت را بر بنیان گذاری جامعه و مردم بر حق تحقق می بخشد. یکی از ارکان مردم سالاری دینی، به فرمایش امام راحل(قدس سره الشریف)، مردم را ولی نعمت خود دانستن است. با این نگرش مردم حق دارند که در عملکرد کارگزاران خصوصاً در حوزه عدالت، حساس باشند در این صورت اگر نسبت به عدالت کارگزاران گمانی ایجاد شود، بر طبق سخن امیرالمؤمنین علی(ع)، این گمان باید از طرف حاکمیت به رسمیت شناخته شود و دو گونه برخورد باید با آن صورت گیرد:
1. شفاف سازی افکار مردم در صورت عدم صحت گمانه زنی آنان
2.عذر خواهی از مردم در صورت صحت گمانه زنی آنان
سپس حضرت سه اثر را برای چنین برخوردی با مردم برشمرده اند:
اثر اول: خود سازی کارگزاران- حقیقت این است که احترام به نقطه نظرات مردم موجب مبارزه با نفس اماره است نفسی که خصوصاً در حوزه قدرت و مقام بسیاری از کارگزاران را به تکبر و تحقیر وا می دارد.
اثر دوم: مدارا با مردم- «رفق» با مردم دومین اثری است که چنین برخوردی با گمانه زنی مردم نسبت به عدالت حکومت برای کارگزاران حاصل می کند. رفق به معنای مدارا است. اما مدارایی که توأم با مهربانی و رفاقت است لذا آن حضرت در نامه 46 خطاب به یکی از فرمانداران می فرماید: ارفق ماکان الرفقق ارفق و اعتزم بالشده حین لاتغنی عنک الا الشده: آنجا که مدارا کردن بهتر است مداراکن و در جایی که جز با درشتی کار انجام نگیرد درشتی نکن. تقابل بین رفق و شدت در این سخن بیانگر آنست که رفق به معنای مدارا است اما مدارای همراه با مهربانی و نرمش. مداراکردن با مردم که توأم با رفاقت و مهربانی نمودن با آنهاست از مصادیق مهم مهروزی است که بواسطه شفاف سازی یا عذرخواهی در برابر گمانه زنی های مردم درامر عدالت تحقق می یابد و اینگونه مهرورزی نسبت به مردم مبتنی بر نگرش تکریمی به مردم است که از پایه های مهم مردم سالاری دینی است. یعنی «خود را خام ملت دانستن» و«آنها را ولی نعمت خود داشتن» است که مفاد جمله رسول خدا(ص) است که می فرمود: «رئیس القوم خادمهم»؛ رئیس قوم خادم آنهاست.
اثر سوم: امیر المؤمنین(ع) پایه گذاری جامعه و مردم بر حق را از نیازهای حکومت اسلامی و کارگزاران آن دانسته اند و عذرخواهی کارگزاران در صورت قصور و تقصیر را وسیله رفع این نیاز مطرح فرموده اند. «تقویم» از قوام یعنی بنیان ریشه گرفته است و به معنای بنیان گذاری است و «تقویمهم علی الحق» یعنی بنیان گذاری مردم و جامعه بر حق.
غرور زدگی آفت مهرورزی:
امام علی(ع) در فراز اول نامه 50 خطاب به فرمانده ان خود می فرماید: اما بعد فان حقاً علی الوالی آلا ییغیره علی رعیته فضل ناله و لاطول خص به أن ما قسم الله له من نعمه دنوا من عباده و عطفاً علی اخوانه.
بر رهبر و دولت اسلامی واجب است که برتری که به آن دست یافته است و فضیلتی که به او اختصاص یافته، موجب طغیان نسبت به حقوق مردم نشود بلکه آن فضائل را نعمت هایی مقدر شده از جانب خداوند می باشد که باید موجب نزدیک شدن به بندگان خدا و محبت و مهربانی نسبت به برادران دینی شود